एकजना बिरामीको एपेन्डिक्स बढेर १२ एमएमको भएको थियो। जसका लागि शल्यक्रिया जरुरी थियो। शल्यक्रियापछि अहिले उनी निको हुँदैछन्।

यो अवस्थालाई एपेन्डिसाइटिस (Appendicitis) भनिन्छ। समयमै यसको पहिचान र उपचार धेरै जरुरी हुन्छ, किनभने उपचारमा ढिलाइ हुँदा यो खतरनाक हुन सक्छ।

इन्टरनेशनल जर्नल अफ एनाटोमी रेडियोलोजी एन्ड सर्जरीमा प्रकाशित एक अध्ययनका अनुसार, सामान्यतया यो समस्या १० देखि ३० वर्षको उमेरमा हुने गर्छ। यसका अधिकांश मामिलामा इमर्जेन्सी सर्जरीको आवश्यकता पर्छ।

त्यसैले आज हामी एपेन्डिक्सको बारेमा कुरा गर्नेछौँ। साथै जान्नेछौँ कि एपेन्डिसाइटिस भनेको के हो? यसका प्रमुख लक्षणहरू के-के हुन्? एपेन्डिसाइटिसको उपचार के हो?

एपेन्डिक्स भनेको के हो?

एपेन्डिक्स एउटा सानो औँला आकारको ट्युबजस्तो अङ्ग हो। यो ठूलो आन्द्राको छेउमा जोडिएको हुन्छ, जुन पेटको तल्लो भागमा दायाँतर्फ हुन्छ। पहिले यो अङ्ग कुनै कामको छैन भन्ने मानिन्थ्यो। तर, अहिले धेरै नयाँ अनुसन्धानहरूबाट के पत्ता लागेको छ भने-

• यसले पेटका स्वस्थ ब्याक्टेरियालाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छ।
• यसले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई बलियो बनाउँछ।

यद्यपि, एपेन्डिक्स पाचन प्रक्रियाका लागि अनिवार्य छैन। यसविना पनि मानिसले सामान्य जीवन बिताउन सक्छ। जब यसमा इन्फ्लामेसन हुन्छ, त्यो अवस्थालाई एपेन्डिसाइटिस भनिन्छ। समयमै उपचार नभए यो फुट्न सक्छ, जुन निकै खतरनाक हुन्छ।

हाम्रो शरीरमा एपेन्डिक्सको काम के हो?

एपेन्डिक्स पाचन प्रणालीको मुख्य अङ्ग होइन। यद्यपि यसले आन्द्रामा रहेका स्वस्थ ब्याक्टेरियालाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छ। पखाला वा कुनै पनि इन्फेक्सनपछि यसले पेटका स्वस्थ ब्याक्टेरियालाई फेरि बढाउन मद्दत गर्छ। एपेन्डिक्सले इम्युनिटी पनि बलियो बनाउँछ।

यसमा लिम्फोइड टिस्यु हुन्छन्, जसले सङ्क्रमणसँग लड्न मद्दत गर्छन्। लिम्फोइड टिस्युमा सेतो रक्तकोषिका हुन्छन्। यो शरीरको डिफेन्स फ्याक्ट्रीजस्तै हो।

यसले शरीरको इम्युन सिस्टमलाई सपोर्ट गर्छ।

एपेन्डिक्स बाल्यकालमा बढी सक्रिय हुन्छ। उमेर बढ्दै जाँदा यसको भूमिका कम हुँदै जान्छ। शरीर एपेन्डिक्सविना पनि सामान्य रूपमा काम गर्न सक्छ। त्यसैले एपेन्डिक्स उपयोगी छ, तर अपरिहार्य होइन।

एपेन्डिक्स किन बढ्छ? के यसैलाई एपेन्डिसाइटिस भनिन्छ?

एपेन्डिक्स बढ्नुको अर्थ यसमा इन्फ्लामेसन (सुन्निनु) हुनु हो। सुन्निने समस्या सामान्यतया अवरोधका कारण हुन्छ। यो ब्लकेज दिसा, म्युकस वा कुनै संक्रमणको कारणले हुन सक्छ। ब्लकेज हुँदा ब्याक्टेरिया तीव्र रूपमा बढ्छन्।

यसले एपेन्डिक्समा इन्फेक्सन र इन्फ्लामेसन गराउँछ। यही इन्फ्लामेसनलाई एपेन्डिसाइटिस भनिन्छ। यसमा दुखाइ सामान्यतया नाइटोबाट सुरु भएर पेटको तल दायाँतर्फ सर्दै जान्छ।

समयमै उपचार नभए एपेन्डिक्स फुट्न सक्छ। एपेन्डिक्स फुटेमा ज्यानै जान सक्ने इन्फेक्सन हुन सक्छ। त्यसैले एपेन्डिसाइटिसलाई मेडिकल इमर्जेन्सी मानिन्छ।

एपेन्डिसाइटिसका लक्षणहरू के-के हुन्?

यसको मुख्य लक्षण पेट दुख्नु हो, जुन नाइटोको वरपर सुरु हुन्छ। केही घण्टामै यो दुखाइ पेटको दायाँतर्फ तल्लो भागमा फैलिन्छ। यसको दुखाइ बिस्तारै बढ्दै जान्छ।

एपेन्डिसाइटिसका संकेतहरू:

• नाइटोको वरपर दुख्नु
• पेटको तल्लो भागमा अत्यधिक दुखाइ
• पेटमा ग्यास भरिनु
• वाकवाकी लाग्नु र बान्ता हुनु
• पटक्कै भोक नलाग्नु
• हल्का ज्वरो आउनु
• कब्जियत वा पखाला लाग्नु
• पेट सुन्निनु
• हिँड्दा वा खोक्दा दुख्नु

एपेन्डिसाइटिसको उपचार के हो?

एपेन्डिसाइटिसको उपचार यसको गम्भीरतामा निर्भर गर्छ। सुरुवाती र सामान्य अवस्थामा एन्टिबायोटिक औषधिहरू दिन सकिन्छ। यसले अवस्था नियन्त्रणमा आउँछ।

एपेन्डिक्स फुटेमा इमर्जेन्सी सर्जरी जरुरी हुन्छ। ढिलाइ गरेमा गम्भीर इन्फेक्सनको डर हुन्छ। यद्यपि, अधिकांश मामिलामा एपेन्डिक्सलाई शल्यक्रिया गरेर बाहिर निकाल्नु नै सबैभन्दा सुरक्षित उपचार हो। यो शल्यक्रियालाई ‘एपेन्डेक्टोमी’ (Appendectomy) भनिन्छ।

कस्तो अवस्थामा एपेन्डिक्सको शल्यक्रिया जरुरी हुन्छ?

केही विशेष केसहरूलाई छोडेर डाक्टरहरू अधिकांश एपेन्डिसाइटिसका बिरामीलाई शल्यक्रियाकै सल्लाह दिन्छन्। यदि परीक्षणमा तीव्र एपेन्डिसाइटिस देखिएमा र पेटको तल्लो दायाँ भागमा दुखाइ लगातार बढिरहेमा शल्यक्रिया नै सुरक्षित विकल्प हो।

निम्न अवस्थाहरूमा शल्यक्रिया नै उत्तम विकल्प हुन्छ:

• यदि परीक्षणमा एपेन्डिक्स धेरै सुन्निएको वा पिप जमेको देखिएमा।
• एन्टिबायोटिकले निको नभएमा।
• एपेन्डिक्स फुट्ने खतरा भएमा।
• सीटी/एमआरआईमा इन्फेक्सन देखिएमा।
• पटक-पटक एपेन्डिसाइटिस भइरहेमा।
• यसका कारण उच्च ज्वरोका साथै बान्ता भइरहेमा।

एपेन्डिक्स बढ्दा के-कस्ता जटिलताहरू आउन सक्छन्?

एपेन्डिक्स बढेपछि समयमै उपचार नभए यो फुट्न पनि सक्छ। यो ज्यानलेवा अवस्था हो। यसका जटिलताहरू यस प्रकार छन्:

• एपेन्डिक्स फुट्न सक्छ।
• पेटभित्र पिप फैलिन सक्छ।
• आन्द्रामा इन्फेक्सन हुन सक्छ।
• पेटमा घाउ/खटिरा बन्न सक्छ।
• सेप्सिस (रगतमा इन्फेक्सन) हुन सक्छ।
• असहनीय दुखाइ हुन सक्छ।
• शल्यक्रिया गर्न गाह्रो हुन सक्छ।

(नोट: अधिकांश जटिलताहरू उपचारमा ढिलाइ हुँदा बढ्छन्।)

एपेन्डिसाइटिस कसरी ज्यानै जाने अवस्था बन्न पुग्छ?

तल दिइएका बुँदाहरूबाट बुझ्नुहोस्:

• उपचारमा ढिलाइ हुँदा यो अवस्था ज्यानमारा बन्न सक्छ। एपेन्डिक्स फुट्नाले पेटमा गम्भीर इन्फेक्सन फैलिन्छ। यसलाई ‘पेरिटोनाइटिस’ भनिन्छ।
• इन्फेक्सन रगतमा फैलिएर सेप्सिस गराउन सक्छ।
• सेप्सिसका कारण ब्लड प्रेसर अचानक निकै कम हुन सक्छ।
• यसले शरीरका धेरै अङ्गहरू फेल हुने खतरा रहन्छ।
• यसबाट बालबालिका र वृद्धवृद्धालाई बढी जोखिम हुन्छ।
• समयमै शल्यक्रिया गर्दा यो खतरा लगभग समाप्त हुन्छ।

के हाम्रो जीवनशैलीले एपेन्डिसाइटिसको जोखिम बढाउँछ?

केही जीवनशैलीका कारणहरूले यसको जोखिम बढाउन सक्छन्। जस्तै:

• खानामा फाइबरको कमी र धेरै तारेको-भुटेको कुरा खाँदा कब्जियत हुन्छ।
• कब्जियतले एपेन्डिक्समा अवरोध हुने खतरा बढाउँछ।
• जंक फुड र अल्ट्रा-प्रोसेस्ड फुडले पनि कब्जियतको जोखिम बढाउँछ।
• कम पानी पिउनाले पनि कब्जियत हुन सक्छ।
• यसका अलावा कम शारीरिक सक्रियता पनि एपेन्डिसाइटिसको कारण बन्न सक्छ।
• पटक-पटक पेटको इन्फेक्सन हुँदा यसको जोखिम बढ्छ।
• धूम्रपानका कारण इन्फ्लामेसन बढ्न सक्छ।

यद्यपि, खराब जीवनशैली मात्र एपेन्डिसाइटिसको एक मात्र कारण भने होइन।

एपेन्डिसाइटिस नहोस् भन्नका लागि हामीले जीवनशैलीमा कस्ता परिवर्तन गर्नुपर्छ?

तल दिइएका बुँदाहरूबाट बुझ्नुहोस्:

• दिनहुँ फाइबरयुक्त खाना खानुहोस्।
• फलफूल, हरिया तरकारी र गेडागुडी/मोटा अनाज खानुहोस्।
• पर्याप्त पानी पिउनुहोस्, ताकि कब्जियत नहोस्।
• जंक फुड र प्रोसेस्ड फुड नखानुहोस्।
• दैनिक व्यायाम र मर्निङ वाक गर्नुहोस्।
• पेटको इन्फेक्सन वा दुखाइलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्।
• लामो समयसम्म कब्जियत रहेमा डाक्टरसँग सल्लाह लिनुहोस्।
• धूम्रपान र सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन नगर्नुहोस्।
• समग्र स्वास्थ्यको ध्यान राख्नुहोस्।

यदि कम उमेरमै एपेन्डिसाइटिस हुन्छ भने, के यसको कुनै आनुवंशिक सम्बन्ध पनि हुन सक्छ?

यस विषयमा सबै वैज्ञानिक अध्ययनहरू एकमत छैनन्। यसमा थप अनुसन्धानको आवश्यकता छ। अहिलेसम्म कुनै पनि अध्ययनले कम उमेरमा एपेन्डिसाइटिस हुनुको जेनेटिक कनेक्सन भएको प्रमाणित गरेको छैन। 

यद्यपि, केही वयस्क बिरामीहरूमा यसको पारिवारिक अर्थात् जेनेटिक कनेक्सन देखिएको छ। यदि परिवारमा पहिले कसैलाई एपेन्डिसाइटिस भएको थियो भने, जोखिम अलिकति बढ्न सक्छ।

जेनेटिक्सले आन्द्राको बनावट र इम्युन रेस्पोन्सलाई प्रभावित गर्न सक्छ। यद्यपि यो पूर्णतया वंशाणुगत रोग होइन। यसको पछाडि खानपान र जीवनशैली प्रमुख कारण हुन्छन्। त्यसैले जेनेटिक्स एउटा कारक हुन सक्छ, तर एक मात्र कारण होइन।