नारायण मूर्ति, जसलाई ‘भारतीय आईटी उद्योगका पिता’ भनेर चिनिन्छ, भारतीय सूचना प्रविधि क्षेत्रमा असाधारण योगदान पुर्याएका एक प्रख्यात उद्यमी हुन्। उनको जन्म २० अगस्ट १९४६ मा भारतको कर्नाटक राज्यको शिदलघट्टा भन्ने सानो शहरमा भएको हो। साधारण परिवारमा जन्मिएका मूर्ति सधैं मेहनत, शिक्षा र नैतिक मूल्यप्रतिको आस्थामा विश्वास गर्थे।
उनले १९६७ मा राष्ट्रिय इन्जिनियरिङ संस्थान, मैसुरबाट विद्युत इन्जिनियरिङमा स्नातक र १९६९ मा भारतीय प्राविधिक संस्था (IIT) कानपुरबाट कम्प्युटर साइन्समा एम.टेक पूरा गरे। आफ्नो करियरको सुरुवात उनले भारतीय व्यवस्थापन संस्थान (IIM) अहमदाबादमा ‘Chief Systems Programmer’ को रूपमा भारतको पहिलो टाइम-शेयरिङ कम्प्युटर प्रणाली विकासमा योगदान गरे। त्यसपछि उनले फ्रान्सको सेसा कम्पनीमा सफ्टवेयर डिजाइनको नेतृत्व गरे र पुनः भारत फर्किएर पुणेस्थित पटनी कम्प्युटर सिस्टमसमा हेड अफ सफ्टवेयरका रूपमा कार्य गरे।
सन् १९८१ मा, उनले नन्दन निलेकणी, एस. गोपालकृष्णन, एस. डी. शिबुलाल, के. दिनेश, एन.एस. राघवन र अशोक अरोरासँग मिलेर ‘इन्फोसिस’ नामक कम्पनीको स्थापना गरे, जसको सुरुवाती पूंजी मात्र ₹१०,००० थियो, जुन रकम उनकी पत्नी सुधा मूर्तिले ऋणस्वरूप प्रदान गरेकी थिइन्। मूर्तिको नेतृत्वमा इन्फोसिसले १९९३ मा आइपिओ जारी गर्यो र १९९९ मा NASDAQ मा सूचीकृत हुने पहिलो भारतीय आईटी कम्पनी बन्यो। उनले Global Delivery Model (GDM) को अवधारणा लागू गरे जसले विश्वका विभिन्न स्थानमा २४×७ सेवा प्रदान सम्भव बनायो। उनको कार्यकालमा कम्पनीको आम्दानी १९९१ को २ मिलियन अमेरिकी डलरबाट बढेर २०११ मा ७.४ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको थियो।
मूर्तिको नेतृत्व दर्शन मूल्य–आधारित थियो जसमा नैतिकता, पारदर्शिता, कर्मचारी कल्याण र नवप्रवर्तनलाई प्राथमिकता दिइन्थ्यो। उनले ‘Compassionate Capitalism’ अर्थात् मानवीय संवेदनासहितको पूँजीवादको अवधारणा अघि सारेका थिए। उनको कार्यशैलीमा दोष निजीमा र तारिफ सार्वजनिकमा गर्ने संस्कार विशेष देखिन्थ्यो। उनले आफ्ना कर्मचारीहरूलाई सधैं सिकाइ र अनुशासनमा जोड दिन प्रेरित गरे।
उनको व्यक्तिगत जीवन पनि उतिकै प्रेरणादायी छ। उनले १९७८ मा सुधा मूर्तिसँग विवाह गरे, जो स्वयं एक प्रसिद्ध लेखिका र परोपकारी हुन्। उनीहरूका दुई सन्तान छन्—अक्षता मूर्ति, जो बेलायतका प्रधानमन्त्री ऋषि सुनककी पत्नी हुन्, र रोहन मूर्ति। मूर्ति साधारण जीवनशैली अपनाउने, संगीत र साहित्य प्रेमी तथा समाजसेवामा सक्रिय व्यक्तित्वका रूपमा चिनिन्छन्।
सन् १९९६ मा उनले ‘इन्फोसिस फाउन्डेशन’ स्थापना गरे, जसमार्फत शिक्षा, स्वास्थ्य, ग्रामीण विकास लगायतका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान दिइएको छ। फाउन्डेशनले हजारौं पुस्तकालय, अस्पताल, छात्रवृत्ति र निःशुल्क भोजन कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ। उनले IIM अहमदाबादका विद्यार्थीहरूका लागि २० वर्षे पूर्ण छात्रवृत्ति कार्यक्रम पनि सुरु गरेका छन्।
उनको योगदानको सम्मानस्वरूप भारत सरकारले उनलाई पद्म श्री (२०००) र पद्म विभूषण (२००८) प्रदान गरेको छ। यसका साथै उनले Honorary CBE (ब्रिटेन), Legion d’Honneur (फ्रान्स), Hoover Medal (२०१२), Thomas Jefferson Medal (२०१७) लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्राप्त गरेका छन्।
उनको जीवनमा केही विवादहरू पनि आएका छन्, जस्तै ७० घण्टा प्रति हप्ता काम गर्नुपर्ने उनको सुझावले व्यापक चर्चा पायो। तर यी सबैभन्दा माथि, नारायण मूर्ति एक इमानदार, नैतिक र समाजप्रति जिम्मेवार उद्यमीका रूपमा चिनिन्छन्, जसको जीवनकथा असंख्य युवाहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ।
यात्रा डेली
