भीमराव रामजी आम्बेडकर, जसलाई सम्मानपूर्वक डा. बी. आर. आम्बेडकर भनेर चिनिन्छ, भारतका महान् समाज सुधारक, विधिवेत्ता, अर्थशास्त्री, राजनीतिज्ञ, मानव अधिकारकर्मी र भारतीय संविधानका प्रमुख शिल्पी थिए। उनको जन्म १४ अप्रिल १८९१ मा मध्य प्रदेशको महोवा जिल्लामा एक महर (दलित) परिवारमा भएको थियो।

दलित हुनुको कारणले उनले बाल्यकालदेखि नै सामाजिक बहिष्कार, विभेद र अस्पृश्यताको कठोर पीडा भोग्नुपरेको थियो। तर ती कठिनाइहरूले उनलाई झुकाएनन्, बरु शिक्षा र संघर्षलाई हतियार बनाएर समाजलाई परिवर्तन गर्ने दृढ संकल्प गरे।

आम्बेडकरले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा बम्बईमा पुरा गरे र पछि उच्च शिक्षा अर्जन गर्न अमेरिकाको कोलम्बिया विश्वविद्यालय पुगे। त्यहाँ उनले अर्थशास्त्रमा मास्टर डिग्री र पीएचडी प्राप्त गरे। त्यसपछि उनले लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्स बाट पनि उच्च शिक्षा हासिल गरे। उनी पहिलो दलित व्यक्ति थिए जसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा यसरी प्रतिष्ठित शैक्षिक उपलब्धि हासिल गरेका थिए। उनले आफ्ना शैक्षिक अनुसन्धानमार्फत भारतको अर्थतन्त्र, वित्तीय संरचना र सामाजिक असमानता बारे महत्वपूर्ण योगदान दिए।

भारत फर्किएपछि उनले कानुनी अभ्यास सुरु गरे र पछि राजनीतिमा सक्रिय भए। उनी भारतीय संविधान निर्माण समितिका अध्यक्ष नियुक्त भए र १९५० मा लागू भएको भारतीय संविधानको प्रमुख मसौदा तयार गरे। उनको योगदानका कारण संविधानले भारतलाई लोकतान्त्रिक, धर्मनिरपेक्ष, समाजवादी र समानतामूलक राष्ट्रको रूपमा परिभाषित गर्‍यो। उनले दलित, पिछडिएका वर्ग, महिला र मजदुरको अधिकार सुनिश्चित गर्ने प्रावधानहरू संविधानमा समावेश गरे।

उनी सामाजिक आन्दोलनका महान् नेता पनि थिए। उनले ‘एजुकेट, अर्गनाइज एन्ड अगिटेट’ भन्ने नारा दिए, जसले दलित र उत्पीडित वर्गलाई आत्मसम्मान र अधिकार लागि लड्न प्रेरित गर्‍यो। उनले जातीय विभेदविरुद्ध कडा संघर्ष गरे र हिन्दू समाजभित्रको अस्पृश्यता अन्त्य गर्न जीवनभरि अभियान चलाए। १९३५ मा उनले घोषणा गरे कि ‘म हिन्दू भएर जन्मिएको छु, तर हिन्दू भएर मर्ने छैन।’ त्यसको परिणामस्वरूप उनले १९५६ मा लाखौँ अनुयायीहरूसहित बौद्ध धर्म ग्रहण गरे। यस घटनाले भारतको धार्मिक र सामाजिक इतिहासमा नयाँ अध्याय लेख्यो।

आम्बेडकरले पुस्तक लेखनमार्फत पनि ठूलो योगदान दिए। उनका चर्चित कृतिहरूमा ‘Annihilation of Caste’ (जातिको विनाश), ‘The Problem of the Rupee’, ‘Buddha and His Dhamma’ आदि पर्दछन्। यी कृतिहरूले समाजमा गहिरो प्रभाव पारेका छन् र आज पनि समानता र न्यायको आन्दोलनलाई मार्गदर्शन गरिरहेका छन्।

६ डिसेम्बर १९५६ मा दिल्लीमा उनको निधन भयो। उनी जीवनभर उत्पीडित समुदायको अधिकारका लागि समर्पित रहे र भारतलाई आधुनिक लोकतान्त्रिक राष्ट्रको रूप दिन निर्णायक भूमिका खेले। आज उनको स्मरण भारतमा मात्र होइन, विश्वभर समानता, न्याय र मानव अधिकारको पक्षधरहरूका लागि प्रेरणाको महान् स्रोत बनेको छ।