जवाहरलाल नेहरू (१४ नोभेम्बर १८८९ – २७ मे १९६४) भारतका पहिलो प्रधानमन्त्री, महान् स्वतन्त्रता सेनानी, प्रगतिशील चिन्तक तथा आधुनिक भारतका प्रमुख संस्थापकका रूपमा चिनिन्छन्। उनी पण्डित मोतीलाल नेहरू, एक प्रसिद्ध वकिल र भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनका प्रभावशाली व्यक्तित्व, तथा स्वरूपरानी नेहरूको घरमा इलाहाबाद (आजको प्रयागराज) मा जन्मिएका थिए। सम्पन्न परिवारमा जन्मिए पनि बाल्यकालदेखि नै उनले समाजिक समानताको गहिरो बोध बोक्न थालेका थिए।
उनले प्रारम्भिक शिक्षा घरमै पाए। पछि उच्च शिक्षाका लागि इंग्ल्यान्ड पठाइए जहाँ उनले ह्यारो स्कूलमा शिक्षा लिए अनि क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका ट्रिनिटी कलेजबाट प्राकृतिक विज्ञानमा स्नातक गरे। त्यसपछि उनले लन्डनको इनर टेम्पलबाट कानूनको अध्ययन पूरा गरे। युरोपमा बस्दै गर्दा उनी राजनीतिक चेतना, विश्व राजनीति, समाजवाद तथा प्रगतिशील विचारधाराबाट प्रभावित भएका थिए।
कानूनको अभ्यास सुरु गरे पनि भारतमा बढ्दै गएको राष्ट्रवादी आन्दोलनले उनलाई गहिरो रूपमा आकृष्ट गर्यो। उनी महात्मा गान्धीबाट प्रेरित भई स्वतन्त्रता आन्दोलनमा सक्रिय रूपमा सहभागी भए। नमक सत्याग्रह, भारत छोड अभियान, असहयोग आन्दोलन लगायतका प्रमुख अभियन्तामा उनी अग्रपंक्तिमा उभिए। आन्दोलनमा सक्रियताका कारण उनी धेरै पटक जेल परे—जेल बसाइका समयमा उनले “डिस्कभरी अफ इन्डिया” जस्ता ऐतिहासिक कृतिहरू लेखे।
राजनीतिक नेतृत्व र प्रधानमन्त्री पद
भारत १९४७ मा स्वतन्त्र भएपछि नेहरू देशका पहिलो प्रधानमन्त्री बने। उनले लगभग १७ वर्षसम्म लगातार प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हाले—यो अवधि आधुनिक भारतको आधार निर्माणको समय मानिन्छ।
उनका प्रमुख योगदानहरू:
• गैर–पक्षीय परराष्ट्र नीतिको विकास
• भारी उद्योग, इस्पात उद्योग, जलविद्युत परियोजना तथा वैज्ञानिक अनुसन्धान संस्थानहरूको स्थापना
• भारतीय संविधानले परिकल्पना गरेको लोकतान्त्रिक, धर्मनिरपेक्ष र आधुनिक राष्ट्र निर्माण
• भारतीय प्राविधिक तथा औद्योगिक शिक्षाको आधारशिला (IIT, AIIMS जस्ता संस्थाहरूको विकासमा योगदान)
उनी समाजवाद, धार्मिक सहिष्णुता, शान्ति, प्रगतिशीलता र वैज्ञानिक सोचका कट्टर समर्थक थिए। देशको दीगो विकास र सामाजिक समानताका लागि उनी निरन्तर प्रतिबद्ध रहे।
व्यक्तित्व र लेखन
नेहरू एक वैज्ञानिक दृष्टिकोण बोकेको, विचारशील, आत्मानुशासित र करुणाशील नेता थिए। उनी बालबालिकालाई अत्यन्त प्रेम गर्थे, जसका कारण भारतले उनको जन्मदिनलाई ‘बाल दिवस’का रूपमा मनाउँछ। उनका प्रमुख पुस्तकहरू—“डिस्कभरी अफ इन्डिया”, “ग्लिम्प्सेस अफ वर्ल्ड हिस्ट्री”, र “लेटर्स फ्रॉम ए यङ्ग इन्डियन”—आज पनि महत्वपूर्ण ऐतिहासिक स्रोत मानिन्छन्।
अन्तिम दिनहरू र विरासत
२७ मे १९६४ मा हृदयाघातका कारण उनको निधन भयो। यद्यपि उनी भौतिक रूपमा अब छैनन्, तर आधुनिक भारतको विकास, लोकतन्त्रको जग, शान्ति–नीति, वैज्ञानिक सोच र मानवतावादी दृष्टिकोणमा उनको योगदान अमर रहेको छ।
जवाहरलाल नेहरूलाई आज पनि भारतको दीर्घकालीन राष्ट्रिय रणनीति निर्माण गर्ने महान् नेता तथा आधुनिक भारतका प्रमुख अभियन्ताहरू मध्ये एकका रूपमा सम्मानका साथ सम्झिन्छ।
एजेन्सी
