नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) एक समय अत्यन्त शक्तिशाली राजनीतिक शक्ति मानिन्थ्यो। विशेष गरी १० वर्षे सशस्त्र सङ्घर्षपछि लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा प्रवेश गरेको यो पार्टीले २००८ को संविधानसभा निर्वाचनमा ऐतिहासिक सफलता हासिल गरेको थियो। तर त्यसपछि भएका प्रत्येक निर्वाचनमा यसको जनसमर्थन, मत प्रतिशत र संसद्मा प्रतिनिधित्व क्रमशः घट्दै गएको देखिन्छ। यसरी हेर्दा २००८ देखि हालसम्मको समयलाई माओवादी पार्टीको चुनावी शक्तिमा निरन्तर गिरावट आएको कालखण्डको रूपमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
२००८ (वि.सं. २०६४) सालमा सम्पन्न पहिलो संविधानसभा निर्वाचन माओवादीका लागि ऐतिहासिक विजयको क्षण थियो। १० अप्रिल २००८ मा सम्पन्न यस निर्वाचनमा तत्कालीन नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) सबैभन्दा ठुलो पार्टीका रूपमा उदायो। प्रत्यक्ष निर्वाचनतर्फ १२० सिट, समानुपातिकतर्फ १०० सिट र मनोनीत ९ सिट गरी कुल २२९ सिट प्राप्त गरेर यसले संविधानसभामा स्पष्ट प्रभाव कायम गर्यो। समानुपातिक मत प्रणालीमा पार्टीले करिब २९ प्रतिशत मत प्राप्त गरेको थियो। जनयुद्धपछि आएको परिवर्तनको लहर, राजतन्त्रको अन्त्यप्रतिको जनभावना र ग्रामीण क्षेत्रमा पार्टीको बलियो सङ्गठनात्मक आधारले माओवादीलाई ठुलो जनसमर्थन दिलाएको थियो। त्यस समय पुष्पकमल दाहाल नेतृत्वको पार्टीलाई परिवर्तन र नयाँ राजनीतिक व्यवस्थाको मुख्य वाहकका रूपमा हेरिएको थियो।
तर २०१३ (वि.सं. २०७०) मा सम्पन्न दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा माओवादी पार्टीको अवस्था उल्लेखनीय रूपमा कमजोर भयो। १९ नोभेम्बर २०१३ मा सम्पन्न यस निर्वाचनमा प्रत्यक्ष बाट: २६ सिट र पार्टीको समानुपातिकतर्फ सिट सङ्ख्या घटेर जम्मा ५४ मा सीमित रह्यो, प्राप्त मत प्रतिशत पनि करिब १७ प्रतिशतमा झर्यो। २००८ मा २२९ सिट जितेको पार्टी पाँच वर्षपछि कुल ८० सिट प्राप्त गरेर तेस्रो स्थानमा सीमित हुनु ठुलो राजनीतिक गिरावटका रूपमा व्याख्या गरियो। सरकार सञ्चालनमा देखिएका कमजोरी, आन्तरिक गुटबन्दी, पार्टी विभाजन र जनअपेक्षा पूरा गर्न नसक्नु जस्ता कारणहरूले माओवादीको लोकप्रियता घटाएको विश्लेषण गरियो।
त्यसपछि २०१७ (वि.सं. २०७४) मा सम्पन्न प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा माओवादीले केही हदसम्म आफ्नो उपस्थिति कायम राखे पनि यसको स्वतन्त्र शक्ति अझै कमजोर भएको देखियो। २६ नोभेम्बर र ७ डिसेम्बर २०१७ मा दुई चरणमा सम्पन्न यस निर्वाचनमा माओवादीले कुल ५३ सिट प्राप्त गर्यो। समानुपातिकतर्फ पार्टीको मत प्रतिशत करिब १५.४५ प्रतिशत मात्र रह्यो।
२०२२ (वि.सं. २०७९) मा सम्पन्न प्रतिनिधि सभा निर्वाचनले माओवादीको कमजोर अवस्थालाई अझ स्पष्ट रूपमा देखायो। २० नोभेम्बर २०२२ मा सम्पन्न यस निर्वाचनमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) ले जम्मा ३२ सिट मात्र प्राप्त गर्न सक्यो। समानुपातिकतर्फ पार्टीको मत प्रतिशत करिब १२.६८ प्रतिशतमा झर्यो, जुन यसको इतिहासकै सबैभन्दा कम स्तरमध्ये एक मानिन्छ। यस निर्वाचनमा नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदय, विशेषगरी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी जस्ता दलहरूको लोकप्रियताले परम्परागत दलहरूको मत आधारमा ठुलो प्रभाव पारेको देखियो। विशेष गरी सहरी र युवा मतदाताहरू नयाँ विकल्पतर्फ आकर्षित भएका कारण माओवादीको मत आधार कमजोर भएको विश्लेषण गरिएको छ।
यसरी २००८ देखि २०२२ सम्मको चुनावी परिणामलाई हेर्दा माओवादी पार्टीको शक्ति निरन्तर घट्दै गएको स्पष्ट देखिन्छ। २००८ मा २२९ सिट प्राप्त गरेको पार्टी २०१३ मा८० सिट, २०१७ मा ५३ सिट र २०२२ मा झरेर ३२ सिटमा सीमित भएको छ। त्यस्तै समानुपातिक मत प्रतिशत पनि करिब २९ प्रतिशतबाट घटेर १२ प्रतिशतको हाराहारीमा पुगेको छ। यसले नेपालमा राजनीतिक शक्ति सन्तुलनमा क्रमिक परिवर्तन भइरहेको सङ्केत गर्दछ।
२०८२ को चुनावी परिणामहरूले पनि पार्टीको जनसमर्थन निरन्तर घट्दै गएको सङ्केत गरेका छन् जसमा पार्टीले प्रत्यक्ष र समानुपातिक गरी बढीमा १७ सिट जित हासिल गरेको देखिन्छ । यस अवस्थाका पछाडि विभिन्न राजनीतिक, सङ्गठनात्मक, वैचारिक तथा व्यवस्थापनसम्बन्धी ३६ कारणहरू यस प्रकार रहेका छन्।
१. अनियन्त्रित अस्वाभाविक पार्टी प्रवेश एकीकरण
प्रचण्डको नेतृत्वमा रहेको पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको एउटा प्रमुख कारण अनियन्त्रित र अस्वाभाविक ढङ्गले गरिएका पार्टी प्रवेश तथा एकीकरण मानिन्छ। सङ्गठन विस्तार गर्ने उद्देश्यले विभिन्न दलबाट ठुलो सङ्ख्यामा नेताहरूलाई पार्टीमा भित्र्याइए पनि यस प्रक्रिया स्पष्ट मापदण्ड, विचारधारात्मक समानता र सङ्गठनात्मक अनुशासनका आधारमा नभई तत्कालीन राजनीतिक लाभ र चुनावी गणितलाई ध्यानमा राखेर गरिएको देखिन्छ। यसले पार्टीको मौलिक विचार र राजनीतिक पहिचान कमजोर बनायो। साथै, बाहिरबाट आएका व्यक्तिहरूलाई तुरुन्तै महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी दिइँदा पुराना कार्यकर्ताहरूले आफूलाई उपेक्षित महसुस गरे, जसका कारण सङ्गठनभित्र असन्तोष, गुटबन्दी र निष्क्रियता बढ्दै गई यसको प्रभाव चुनावी प्रदर्शनमा समेत देखियो।
२.नेतृत्व हस्तान्तरण र नेतृत्वको विकास नगर्नु
कुनै पनि राजनीतिक दलको दीर्घकालीन सुदृढता नेतृत्वको विकास र पुस्तान्तरणमा निर्भर हुन्छ। तर पार्टीभित्र लामो समयसम्म एउटै नेतृत्व केन्द्रित रहँदा नयाँ पुस्ताका नेता तथा कार्यकर्ताहरूलाई अवसर कम मिल्यो। यसले युवा तथा मध्यम पुस्तामा निराशा बढायो र धेरै सक्षम कार्यकर्ताहरू निष्क्रिय हुने वा पार्टीबाट टाढिने अवस्था देखियो। समयानुकूल नेतृत्व हस्तान्तरण र नयाँ नेतृत्वको विकास हुन नसक्दा पार्टीको सङ्गठनात्मक क्षमता कमजोर भई चुनावी परिणाममा पनि नकारात्मक प्रभाव पर्यो।
३.विचार सिद्धान्तको विचलन
कुनै पनि राजनीतिक दलको आधार उसका विचार, सिद्धान्त र लक्ष्यमा आधारित हुन्छ। तर समयसँगै पार्टी आफ्ना प्रारम्भिक वैचारिक प्रतिबद्धताबाट टाढा गएको भन्ने धारणा विकसित भयो। वर्गीय समानता, सामाजिक न्याय र समावेशितामा आधारित माओवादी आन्दोलन पछि सत्ता साझेदारी र गठबन्धनका कारण वैचारिक स्पष्टता कमजोर भएको आरोप लाग्यो। यसले पार्टीको पहिचान र विश्वसनीयता कमजोर बनायो र पहिलेका समर्थकहरूमा समेत निराशा बढ्दै गयो।
४ .नीति कार्यान्वयनको कमी
पार्टीले सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता, सुशासन, रोजगारी, शिक्षा र स्वास्थ्य सुधारजस्ता महत्त्वपूर्ण नीतिहरू अघि सारे पनि ती प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेनन्। प्रशासनिक समन्वयको कमी, स्पष्ट कार्य योजनाको अभाव, कमजोर संस्थागत क्षमता र अस्थिर राजनीतिक प्राथमिकताका कारण धेरै नीति कागजमै सीमित रहे। परिणामस्वरूप जनतामा निराशा बढ्यो, पार्टीको शासन क्षमतामाथि प्रश्न उठ्यो र जनसमर्थन घट्दै चुनावी परिणाममा पनि नकारात्मक प्रभाव पर्यो।
५ .अस्थिर प्रवृत्ति
सत्ता समीकरण र गठबन्धनका सन्दर्भमा पार्टीले बारम्बार आफ्नो धारणा परिवर्तन गरेको आरोप लाग्दै आएको छ। विभिन्न दलहरूसँग पटक–पटक गठबन्धन गर्ने र छिट्टै परिवर्तन गर्ने प्रवृत्तिले पार्टीको स्थिरता र विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठायो। यसले जनतामा पार्टीको दीर्घकालीन लक्ष्यप्रति शङ्का उत्पन्न गरायो र कार्यकर्ताहरूमा अन्यौलता बढायो। परिणामस्वरूप सङ्गठनात्मक एकता कमजोर भई पार्टीप्रतिको जनविश्वास र समर्थन क्रमशः घट्दै गयो।
६. घेराबन्दीमा अध्यक्ष
जब नेतृत्व सीमित समूहको प्रभावमा पर्छ, तब निर्णय प्रक्रियामा विविध विचार समावेश हुन सक्दैनन् र निर्णय एकपक्षीय बन्ने सम्भावना बढ्छ। यसका कारण अध्यक्षसम्म वास्तविक जानकारी र कार्यकर्ताको भावना पूर्ण रूपमा नपुग्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। यस्तो घेराबन्दीले अन्य नेताहरूलाई आफ्ना विचार खुला रूपमा राख्न कठिन बनाउँछ, जसले सङ्गठनभित्र असन्तोष र अविश्वास बढाउँछ। साथै, योग्य र अनुभवी नेताहरूको योगदान उचित रूपमा उपयोग हुन नसक्दा सामूहिक नेतृत्व प्रणाली कमजोर हुन्छ।
७. नाता र परिवार मोह
जब राजनीतिक दलभित्र पद, अवसर वा जिम्मेवारी वितरणमा नाता–सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिइन्छ भन्ने धारणा बन्छ, तब कार्यकर्ताहरूमा असन्तोष र निराशा बढ्छ। लामो समयदेखि काम गरेका कार्यकर्ताहरूले आफूलाई उपेक्षित महसुस गर्न सक्छन्, जसले सङ्गठनप्रतिको प्रतिबद्धता कमजोर बनाउँछ। साथै, नातावादको आरोपले पार्टीको सार्वजनिक छवि र जनविश्वासमा पनि नकारात्मक प्रभाव पार्छ र योग्य व्यक्तिहरूको उचित उपयोग हुन नसक्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ।
८. मितव्यययतामा कमी/ शुक्लामुकिला जीवन
पार्टीप्रति जनविश्वास घट्नुको एउटा कारण नेतृत्व र केही नेताहरूमा देखिएको मितव्ययिताको कमी र विलासी जीवनशैली पनि मानिन्छ। आन्दोलनको सुरुवातमा सादगी, त्याग र जनतासँग नजिक रहने आदर्शलाई महत्त्व दिइए पनि पछि केही नेताहरूको जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनले आदर्श र व्यवहार बिच अन्तर देखिएको धारणा बन्यो। यसले पार्टीको नैतिक छविमा असर पार्दै जनतामा निराशा र अविश्वास बढायो, जसका कारण जनसमर्थन पनि कमजोर हुँदै गयो।
९. कमजोर सङ्गठन
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण सङ्गठनात्मक संरचना कमजोर हुनु पनि हो। कुनै पनि राजनीतिक दलको सफलता त्यसको सुदृढ सङ्गठन, सक्रिय कार्यकर्ता र प्रभावकारी जनसम्पर्कमा निर्भर हुन्छ। तर पछिल्लो समय पार्टीको सङ्गठन विभिन्न तहमा कमजोर हुँदै गएको देखिएको छ।स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्म सङ्गठनात्मक समन्वयको कमी, कार्यकर्ताको निष्क्रियता, तथा स्पष्ट कार्य योजनाको अभावका कारण पार्टीको जनाधार विस्तार र संरक्षण गर्न कठिन भयो। परिणामस्वरूप, चुनावी अभियान र जनसमर्थन परिचालनमा पनि अपेक्षित प्रभाव देखिन सकेन।
१०. अध्यक्षको एकल निर्णय देखावटीमा प्रक्रिया र फर्मालिटी
पार्टीको अर्को कमजोरी निर्णय प्रक्रियामा अध्यक्षको एकल प्रभाव बढ्नु र सामूहिक निर्णयको अभ्यास कमजोर हुनु पनि हो। महत्त्वपूर्ण निर्णयहरू सीमित तहमा तय हुने र पछि औपचारिक प्रक्रिया मात्र पूरा गरिएको जस्तो देखिने भन्ने आलोचना उठ्ने गरेको छ। यसले पार्टीभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर बनाउनुका साथै अन्य नेताहरू र कार्यकर्ताहरूमा असन्तोष बढाएको छ, जसले सङ्गठनात्मक एकता र मनोबलमा नकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ।
११. स्कुल विभागको निष्क्रियता
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण स्कुल विभाग वा सङ्गठनात्मक विभागहरूको निष्क्रियता हो। यी विभागहरूले जिम्मेवारी पूरा नगरेका, योजना कार्यान्वयनमा ढिलासुस्ती देखाएका र युवा कार्यकर्तालाई प्रशिक्षण दिन असक्षम भएका आरोप उठेका छन्। यसले युवापुस्तासँगको सम्बन्ध कमजोर पार्यो, सङ्गठनात्मक क्षमता घटायो र स्थानीय स्तरमा पार्टीको पहुँच तथा चुनावी रणनीतिमा नकारात्मक असर पर्यो।
१३. नेता कार्यकर्ताको आर्थिक व्यवस्थापनमा कमी/जनयुद्धपछिको सङ्क्रमणकालीन व्यवस्थापनमा देखिएको कमजोरी
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण आर्थिक व्यवस्थापनमा देखिएको कमजोरी हो। प्रभावकारी सञ्चालन र चुनावी तयारीका लागि आवश्यक आर्थिक स्रोतहरूको योजना, सङ्कलन र पारदर्शी व्यवस्थापन हुन नसक्दा संसाधनको अनियमित प्रयोग र अभियानका लागि फन्डको अभाव जस्ता समस्या देखिए। साथै, युद्धपछिको सङ्क्रमणकालीन व्यवस्थापनमा स्पष्ट योजना र समन्वयको कमी हुँदा शासन सञ्चालनमा अस्थिरता र जनतामा निराशा बढ्यो। यी कारणहरूले पार्टीको जनविश्वास, सङ्गठनात्मक क्षमता र चुनावी प्रदर्शनमा नकारात्मक प्रभाव पारे।
१४. वैधानिक आर्थिक आम्दानी नभएका नेता तथा कार्यकर्तालाई पद तथा जिम्मेवारी दिनु
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण आर्थिक रूपले सक्षम नभएका नेता र कार्यकर्ताहरूलाई महत्त्वपूर्ण पद र जिम्मेवारी दिनु हो। जिम्मेवारी वितरणमा योग्यता र अनुभवको सट्टा आर्थिक आधारलाई प्राथमिकता दिनुले वित्तीय स्थायित्व, योजना कार्यान्वयन क्षमता र संसाधन व्यवस्थापनमा बाधा पुर्याउँछ। यसले सङ्गठनभित्र असन्तोष बढाउने र पार्टीको सार्वजनिक छवि कमजोर बनाउने सम्भावना पनि बढाउँछ। नतिजा स्वरूप, योग्य र आर्थिक रूपमा सक्षम नेतृत्वको अभावले पार्टीको कार्यक्षमता र चुनावी प्रदर्शनमा प्रतिकूल असर पारेको देखिन्छ।
१५. चन्दा र अन्य सहयोग पारदर्शी नहुनु
राजनीतिक दलले आर्थिक स्रोत व्यवस्थापनमा पारदर्शिता कायम राख्नुपर्ने हुन्छ। तर पार्टीभित्र चन्दा सङ्कलन र अन्य सहयोग पारदर्शी नहुँदा अनियमितता र दुरुपयोगको आरोप उठेको छ। यसले आन्तरिक वित्तीय अनुशासन कमजोर पार्ने, कार्यकर्तामा असन्तोष बढाउने र जनतामा विश्वास घटाउने काम गर्यो। परिणामस्वरूप पार्टीको सार्वजनिक छवि कमजोर भई सङ्गठनात्मक क्षमता र चुनावी प्रदर्शनमा नकारात्मक प्रभाव परेको देखिन्छ।
१६. मन्त्री सांसद विधायकको पिए,सकियो सचिव आफ्नै दाइ भाइ,छोरा छोरी वा आफन्तलाई नियुक्ति गर्नु
पार्टीमा मन्त्री, सांसद वा विधायकहरूले आफ्ना पिए, सकियो सचिव वा अन्य महत्त्वपूर्ण पदमा दाइ–भाइ, छोरा–छोरी वा आफन्तलाई नियुक्त गर्दा सङ्गठनात्मक क्षमता कमजोर भयो र निर्णय प्रक्रियामा असर परेको देखिन्छ। यसले योग्य व्यक्तिहरूको अवसर घटाएको मात्र होइन, जनतामा पार्टीप्रति विश्वास कमजोर पार्ने काम पनि गरेको छ, जसले अन्ततः पार्टीको सार्वजनिक छवि र चुनावी प्रदर्शनमा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ
१७. चुनाव /उम्मेदवारको टिकट
पार्टीको कमजोरीमध्ये अर्को कारण उम्मेदवारको टिकट वितरणमा देखिएको असमानता हो। कतिपय अवस्थामा टिकट योग्यता, अनुभव वा जनसमर्थनको आधारमा नभई व्यक्तिगत नाता, राजनीतिक फाइदा वा आन्तरिक दबाबअनुसार दिइएको देखिन्छ। यसले सङ्गठनभित्र असन्तोष बढाउँछ, कार्यकर्ताको मनोबल घटाउँछ र जनता माझ पार्टीप्रति विश्वास कमजोर पार्छ। परिणामस्वरूप, चुनावी तयारी प्रभावकारी हुन नसक्ने र पार्टीको प्रदर्शनमा नकारात्मक असर पर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ।
१८. प्रचारप्रसारको कमी /नीति राम्रो तर कार्यान्वयन निकै कमजोर ( गीत राम्रो तर गायक कमजोर हुनु)
प्रचण्डको नेतृत्वमा रहेको पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण प्रचार–प्रसारको अभाव र नीति कार्यान्वयनमा कमजोरी हो। पार्टीले धेरै राम्रो नीति र कार्यक्रम तयार पारेको भए पनि तिनलाई जनसमक्ष प्रभावकारी रूपमा पुर्याउन नसक्दा र व्यवहारमा लागू गर्न कमजोर हुँदा जनताको अपेक्षा पूरा हुन सकेन। यसलाई “गीत राम्रो तर गायक कमजोर” भन्ने उदाहरणसँग तुलना गर्न सकिन्छ—नीति उत्कृष्ट भए पनि कार्यान्वयन कमजोर हुँदा परिणाम अपेक्षित अनुसार आउँदैन। यसको प्रभाव पार्टीको जनसमर्थनमा कमी र चुनावी प्रदर्शनमा नकारात्मक रूपमा देखियो।
१९. भ्रष्टाचार र विभिन्न विचलन र विकृति नियन्त्रण गर्न नसक्नु
पार्टीको कमजोरीको अर्को कारण भ्रष्टाचार, आन्तरिक विचलन र विकृति नियन्त्रणमा असक्षम हुनु हो। पार्टीभित्र पद र स्रोतको दुरुपयोग, गुटबन्दी, व्यक्तिगत स्वार्थ र सङ्गठनात्मक अनुशासनको उल्लङ्घन जस्ता समस्या देखिए पनि प्रभावकारी नियन्त्रण गर्न सकिएन। यसले कार्यकर्तामा असन्तोष बढायो, जनतामा विश्वास कमजोर पार्यो र पार्टीको नैतिक छविमा नकारात्मक असर पर्यो। परिणामस्वरूप, भ्रष्टाचार र विकृतिको नियन्त्रणमा कमजोरीले सङ्गठनात्मक क्षमता घटायो र चुनावी प्रदर्शनमा पनि प्रतिकूल प्रभाव पारेको देखिन्छ।
२०. सिद्धान्त भन्दा पनि सत्ता र पैसाको पछि कुद्नु
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण पार्टीले आफ्नो मूल सिद्धान्तभन्दा सत्ता र आर्थिक लाभलाई प्राथमिकता दिनु हो। पार्टीले प्रारम्भमा समाजवाद, समानता र सामाजिक न्याय जस्ता वैचारिक लक्ष्य लिएर आन्दोलन गरेको भए पनि पछि सत्ता सम्हाल्ने र आर्थिक फाइदा जुटाउने दिशामा बढी केन्द्रित भएको देखिन्छ। यसले पार्टीको वैचारिक छवि कमजोर बनायो, कार्यकर्तामा निराशा बढायो र जनतामा विश्वास घटायो, जसले अन्ततः चुनावी प्रदर्शनमा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ।
२१. रिपोर्टिङ संयन्त्र निकै कमजोर हुनु नेतृत्वलाई गलत रिपोर्टिङ गर्नु
पार्टीको कमजोरीको अर्को कारण रिपोर्टिङ प्रणाली कमजोर हुनु हो। पार्टीको स्थानीय देखि केन्द्रसम्मको जानकारी नेतृत्वसम्म सही र समयमै नपुग्दा निर्णय प्रक्रियामा असर पर्छ। कतिपय अवस्थामा रिपोर्टिङ प्रणालीले वास्तविक अवस्था झुटो वा विरुद्धको रूपमा नेतृत्वसम्म पुर्याउँछ, जसले गलत निर्णय, रणनीतिक कमजोरी र सङ्गठनभित्र भ्रम सिर्जना गर्छ। यसले पार्टीको प्रभावकारिता घटाएको मात्र होइन, जनविश्वासमा समेत नकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ।
२२. गुटबन्दी नियन्त्रण गर्न नसक्नु / चेन अफ कम्माण्ड नहुनू
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण गुटबन्दी नियन्त्रणमा असफल हुनु र स्पष्ट चेन अफ कमान्ड (सङ्गठनात्मक आदेश–व्यवस्था) नहुनु हो। पार्टीभित्र विभिन्न गुट र समूहबिच असहमति, आपसी प्रतिस्पर्धा र दबाबले नेतृत्वलाई दबाउने अवस्था देखियो। स्पष्ट नेतृत्व संरचना र जिम्मेवारी निर्धारण नभएका कारण निर्णय प्रक्रिया अव्यवस्थित भयो, आदेशहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भएनन् र सङ्गठनात्मक अनुशासन कमजोर भयो। परिणामस्वरूप, पार्टीको एकता कमजोर भयो र चुनावी तथा सङ्गठनात्मक प्रदर्शनमा नकारात्मक असर परेको देखिन्छ।
२३. अवसरवाद हाबी हुनु
पार्टीमा कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण अवसरवाद हाबी हुनु हो। सङ्गठनमा व्यक्तिगत स्वार्थ, छिटो लाभ वा व्यक्तिगत फाइदालाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले सामूहिक उद्देश्य र दीर्घकालीन रणनीतिलाई कमजोर बनायो। यस्तो अवसरवादी व्यवहारले कार्यकर्तामा असन्तोष बढायो, सङ्गठनात्मक अनुशासनमा कमी आयो र जनता तथा समर्थकहरूमाझ पार्टीको विश्वास कमजोर पार्यो। परिणामस्वरूप, अवसरवादले पार्टीको छवि र चुनावी प्रदर्शनमा प्रतिकूल प्रभाव पारेको देखिन्छ।
२४. कार्यकर्ता सही परिचालन नगर्नु / भातृ र सहायक सङ्गठनहरूका नियन्त्रण गर्न
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण कार्यकर्ताहरूको सही परिचालन नगर्नु र भ्रातृ तथा सहायक सङ्गठनहरूलाई प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गर्न नसक्नु हो। पार्टीभित्र कार्यकर्ताहरू आफ्नो जिम्मेवारी अनुसार सक्रिय नभए वा सङ्गठनात्मक दिशा अनुसार परिचालन नभए, रणनीतिक कार्यक्रम कार्यान्वयनमा बाधा आयो। साथै, पार्टीसँग सम्बन्धित भ्रातृ सङ्गठन र सहायक समूहहरूलाई नियमन गर्न नसक्दा तिनको गतिविधि कहिलेकाहीँ पार्टीको छवि र नीतिसँग विरोधाभासी हुने अवस्था सिर्जना भयो। यसको प्रभावले पार्टीको समग्र सङ्गठनात्मक क्षमता कमजोर भयो र चुनावी प्रदर्शनमा नकारात्मक असर परेको देखिन्छ।
२५. पार्टी विभाजन रोक्न नसक्नु
पार्टीको कमजोरीको अर्को कारण पार्टी भित्रको विभाजन रोक्न नसक्नु हो। गुटबन्दी, आन्तरिक असहमति, व्यक्तिगत स्वार्थ र नेतृत्वको कमजोर समन्वयका कारण सङ्गठन भित्र अलग–अलग समूहहरू सक्रिय भए। नेतृत्वले समयमै समन्वय र वार्ता गरेर एकता कायम गर्न नसक्दा पार्टीले आफूलाई कमजोर बनायो। यसले सङ्गठनात्मक मजबुती घटायो, कार्यकर्तामा निराशा बढायो र अन्ततः चुनावी प्रदर्शनमा नकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ।
२६. आफ्नै पार्टीमा समान अनुपातमा(पूर्ण समानुपातिक) कमिटीहरू निर्माण नगर्नु
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण पार्टीभित्र समानुपातिक आधारमा कमिटी निर्माण नगर्नु हो। नेतृत्वले दलित, महिला, जनजाति, मध्यम वर्ग वा विभिन्न समूहहरूको समान प्रतिनिधित्व सुनिश्चित नगर्दा सङ्गठनमा असन्तुलन र असन्तोष बढ्यो। यसले कार्यकर्तामा निराशा उत्पन्न गर्यो, निर्णय प्रक्रियामा भेदभाव र पक्षपातको भावना बढायो र सङ्गठनात्मक मजबुती कमजोर पार्यो। परिणामस्वरूप, पार्टीको जनसमर्थन र चुनावी प्रदर्शनमा नकारात्मक असर देखिएको छ।
२७. इमानदार,जानकार र अनुभवी कार्यकर्तालाई निरन्तर निष्क्रिय बनाउँदै जानु
पार्टीको कमजोरीको अर्को कारण इमानदार, जानकार र अनुभवी कार्यकर्ताहरूलाई निरन्तर निष्क्रिय बनाउनु हो। सङ्गठनमा अनुभव र क्षमता भएका व्यक्तिहरूलाई सक्रिय जिम्मेवारी नदिँदा उनीहरूको योगदान उपयोग हुन सकेन र सङ्गठनको सामूहिक नेतृत्व क्षमता कमजोर भयो। यसले कार्यकर्तामा निराशा बढायो, सङ्गठनात्मक अनुशासन घटायो र पार्टीको निर्णय क्षमता र चुनावी प्रदर्शनमा नकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ।
२८. सरकारमा पनि अस्थिर भूमिका खेल्नु
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण सरकारमा अस्थिर भूमिका खेल्नु हो। पार्टीले सत्ता सञ्चालनको क्रममा स्पष्ट नीति र स्थिर दृष्टिकोण राख्न नसकेर बारम्बार पद र गठबन्धन परिवर्तन गर्ने, सिट बाँडफाँडमा असङ्गति देखाउने तथा निर्णयमा विरोधाभास सिर्जना गर्ने प्रवृत्ति देखाइयो। यसले सरकार सञ्चालनमा अस्थिरता ल्यायो, जनतामा अविश्वास बढायो र पार्टीको शासन क्षमता तथा सार्वजनिक छवि कमजोर बनायो। परिणामस्वरूप, यसले पार्टीको राजनीतिक स्थायित्व र चुनावी प्रदर्शनमा नकारात्मक असर पारेको देखिन्छ।
२९. जनतामा निरन्तर विश्वसनीयता पार्टीप्रति घट्दै जानु
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण जनतामा पार्टीप्रति निरन्तर विश्वास र विश्वसनीयता घट्नु हो। बारम्बार नीति बदलिनु, नेतृत्वको अस्थिरता, भ्रष्टाचार, पारिवारिक नियुक्ति, गुटबन्दी र अवसरवाद जस्ता कारणले जनता पार्टीको आदर्श र प्रतिबद्धताप्रति शङ्का गर्न थाले। यसले पार्टीप्रति जनसमर्थन कमजोर बनायो र चुनावी तथा सङ्गठनात्मक प्रदर्शनमा प्रतिकूल प्रभाव पार्यो।
३०. एक पटक कुनै बेला कुनै माथिल्लो कमिटीमा कमिटेड भइसकेका मान्छेलाई आजीवन माथि नै राखिराख्नु र नयाँलाई बढ्न नदिनु
पार्टीको कमजोरीको अर्को कारण एक पटक माथिल्लो कमिटीमा नियुक्त भएका व्यक्तिहरूलाई आजीवन उच्च पदमा राख्नु र नयाँ प्रतिभाशाली कार्यकर्ताहरूलाई बढ्न नदिनु हो। यसले सङ्गठनमा नवप्रवेशी र ऊर्जावान् कार्यकर्ताहरूको अवसर कम गर्यो, अनुभव र क्षमता भएका व्यक्तिहरू निष्क्रिय भए र सङ्गठनात्मक नेतृत्व विकासमा अवरोध पैदा भयो। परिणामस्वरूप, पार्टीको नवप्रवर्तनशीलता घट्यो, कार्यकर्तामा निराशा बढ्यो र सङ्गठनको दीर्घकालीन मजबुती कमजोर बन्यो।
३१. विकासको परियोजनामा कमजोर परिणाम
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण विकासका परियोजनामा अपेक्षित परिणाम नआउनु हो। नीति र योजना त उत्कृष्ट भए पनि कार्यान्वयनमा ढिलासुस्ती, संसाधन व्यवस्थापनमा कमजोरी र जिम्मेवार कार्यकर्ताको अभावका कारण परियोजनाहरूले जनतामा प्रत्यक्ष लाभ पुर्याउन सकेनन्। यसको प्रभावले जनता पार्टीप्रति निराश भए, सङ्गठनको विश्वसनीयता कमजोर भयो र चुनावी तथा प्रशासनिक प्रदर्शनमा नकारात्मक असर पर्यो।
३२. आफ्नो पार्टीले गरेको कामको पनि जस लिन नसक्नु
पार्टीको कमजोरीको अर्को कारण आफ्नो पार्टीले गरेका सफल काम र उपलब्धिहरूको श्रेय लिन नसक्नु हो। चाहे सामाजिक, आर्थिक वा विकास सम्बन्धी क्षेत्रमा पार्टीले महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको भए पनि नेतृत्व र प्रचार–प्रसारमा असमर्थताका कारण जनताले त्यसको महत्त्व बुझ्न सकेनन्। यसले पार्टीको सार्वजनिक छवि कमजोर बनायो, कार्यकर्तामा निराशा बढायो र चुनावी समर्थन घटाउने मुख्य कारण बन्यो।
३३. चुनावी रणनीति कमजोर हुनु
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण चुनावी रणनीति कमजोर हुनु हो। सङ्गठनले पर्याप्त योजना, लक्ष्य र प्रचार–प्रसारको स्पष्ट दृष्टिकोण तयार नगर्दा उम्मेदवारको परिचालन, जनसम्पर्क र मतदान सुनिश्चित गर्न कठिनाइ भयो। यसले कार्यकर्तालाई प्रभावकारी रूपमा परिचालित गर्न नसक्नु, जनता माझ पार्टीको सन्देश सही रूपमा पुग्न नसक्नु र अन्ततः चुनावी परिणाममा नकारात्मक असर पार्ने अवस्था सिर्जना गर्यो।
३४. जनताको राजनीतिक चेतना परिवर्तन हुँदै जानु
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण जनताको राजनीतिक चेतना परिवर्तन हुनु हो। समयसँगै जनता अझ सचेत, सूचना सम्पन्न र परिणाममुखी राजनीति चाहने भएकोले केवल घोषणा र भाषणमा आधारित पार्टीहरू प्रति उनीहरूको विश्वास घट्दै गयो। पार्टीले आफ्नो नीति, व्यवहार र प्रतिबद्धतासँग जनताको बदलिँदो अपेक्षा मेल नखाँदा समर्थन कमजोर भयो र चुनावी तथा सङ्गठनात्मक प्रदर्शनमा नकारात्मक प्रभाव पर्यो।
३५. अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आलोचना निरन्तर हुनु
पार्टीको कमजोरीको अर्को कारण अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा पार्टीको व्यवहार र निर्णयहरू निरन्तर आलोचना हुनु हो। देशभित्रै मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पनि केही निर्णय, गठबन्धन र नीति सम्बन्धी कदमहरूलाई पक्षपाती वा असंवेदनशील ठहराइयो। यसले पार्टीको वैधानिक छवि कमजोर बनायो, विदेशसँगको सम्बन्धमा अनिश्चितता सिर्जना गर्यो र जनतामा विश्वासमा कमी ल्याएर पार्टीको राजनीतिक प्रभाव र समर्थनमा नकारात्मक असर पार्यो।
३६. आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर हुनु
पार्टीको कमजोर प्रदर्शनको अर्को कारण आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर हुनु हो। निर्णय प्रक्रिया, पद बाँडफाँड, नीति निर्माण र महत्त्वपूर्ण निर्णयहरूमा पार्टीभित्र सदस्यहरूको सहभागिता सीमित रहँदा नेतृत्व केन्द्रित बन्यो। यसले कार्यकर्तामा असन्तोष बढायो, सङ्गठनात्मक पारदर्शिता घटायो र निर्णयहरूमा विविध विचार समावेश हुन नसक्दा पार्टीको स्थायित्व र जनविश्वासमा नकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ।
नेपालमा जनताको राजनीतिक चेतना निरन्तर परिवर्तन हुँदै गएको छ। शिक्षाको विस्तार, सञ्चार माध्यमको प्रभाव र नयाँ राजनीतिक विकल्पको उदयले मतदाताको सोचमा परिवर्तन ल्याएको छ। यस्तो परिवर्तित परिस्थितिमा परम्परागत दलहरूले समयानुकूल नीति, सङ्गठन र नेतृत्व विकास नगरेकोले जनसमर्थन घट्ने देखिएको छ।नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) को कमजोर प्रदर्शनलाई एउटै कारणले मात्र व्याख्या गर्न सकिँदैन; सङ्गठनात्मक कमजोरी, वैचारिक अस्पष्टता, नेतृत्व शैली, आर्थिक पारदर्शिता, चुनावी रणनीति र बदलिँदो सामाजिक–राजनीतिक परिस्थितिको संयुक्त प्रभावले यो अवस्था सिर्जना गरेको छ। भविष्यमा पार्टीले पुनः प्रभाव विस्तार गर्न चाहनु भए सङ्गठन सुदृढीकरण, वैचारिक स्पष्टता, नयाँ नेतृत्व विकास र पारदर्शी राजनीतिक अभ्यासलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।
(लेखक राजनीतिज्ञ हुनुहुन्छ ।)
डा. राजु बैठा
