नेपाली समाजमा सिन्दुरलाई वैवाहिक जीवनको पवित्र प्रतीकका रूपमा हेरिन्छ। यसले पति–पत्नीबीचको सम्बन्धलाई धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक मान्यतासँग जोड्ने विश्वास गरिएको छ।
हाम्रो समाजमा विवाहको प्रमाणका रूपमा सिन्दुरलाई अत्यधिक महत्व दिइन्छ । तर यही सिन्दुर, जब एक्लो रूपमा विवाहको प्रमाणको रूपमा लिइन्छ, तब यसले समाजमा गहिरो विकृति ल्याइरहेको छ। कानुनी प्रक्रिया, सामाजिक सहमति र नैतिक जिम्मेवारीलाई बेवास्ता गरेर सिन्दुर लगाइएपछि सम्बन्धलाई विवाह ठान्ने प्रवृत्तिले सामाजिक सन्तुलनमा गम्भीर असर पारिरहेको छ।
आजको समयमा युवायुवतीहरूबीच आफैँ सिन्दुर हालेर बिहे गरेको दाबी गर्ने र अभिभावक, समाज तथा कानुनको भूमिकालाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति तीव्र गतिमा बढिरहेको देखिन्छ। यसले न केवल पारिवारिक संकट सिर्जना गरिरहेको छ, तर सामाजिक संरचना, महिला अधिकार र भविष्यको पुस्तामा गहिरो असर पारिरहेको छ।
सिन्दुरलाई मात्र विवाहको मान्यता दिनाले समाजमा लैङ्गिक विभेद अझ गहिरिँदै गएको छ। महिलाहरूलाई आर्थिक, सामाजिक र शैक्षिक क्षेत्रमा समान अवसरको पहुँचबाट वञ्चित गराउने मानसिकता मौलाउँदै गएको छ। यसको सीधा असर महिलाको आवाज, स्वतन्त्रता र निर्णय लिने क्षमतामा पर्छ। सँगसँगै, बालविवाह, दाइजो प्रथा र महिलाप्रतिको पुरानो नश्लीय सोच झनै बलियो बन्दै गएको छ।
सिन्दुर प्रेम, समर्पण र सम्मानको प्रतीक हो, तर जब यसको प्रयोग कानुनी प्रक्रिया र सामाजिक जिम्मेवारीबिना गरिन्छ, तब यसले सम्बन्धलाई पवित्रताभन्दा पनि समस्याको जालो बनाउँछ।
विवाह केवल सिन्दुर होइन—दुवै पक्षको सहमति, पारिवारिक स्वीकृति, सामाजिक उत्तरदायित्व र कानुनी मान्यतासँग जोडिएको पवित्र सम्बन्ध हो।
समाज अब यो सोचबाट बाहिर निस्कनु आवश्यक छ कि सिन्दुर लागेपछि मात्र सम्बन्ध वैध हुन्छ। बरु युवापुस्तालाई यौन शिक्षा, लैङ्गिक समानता, कानुनी जानकारी र जिम्मेवारीपूर्ण सम्बन्धबारे चेतना दिनुपर्ने समय आएको छ। विवाह भावनाको विषय हो, तर त्यससँगै जिम्मेवारी, समझदारी र वैधानिक प्रक्रिया पनि जोडिनुपर्छ।
समाजले अब चेतनाको आँखा खोल्नुपर्छ—नत्र सिन्दुरको नाममा प्रेम होइन, पीडा र पछुतो मात्र बाँकी रहनेछ।
*सिन्दुरको सर्वोपरि मान्यता र आधुनिक समाजमा उत्पन्न सामाजिक समस्या ।।
हाम्रो समाजमा सिन्दुरलाई वैवाहिक जीवनको सर्वोच्च प्रतीक मानिन्छ। यो केवल रातो धूलो नभई पति-पत्नीको अटुट सम्बन्ध र सुहागको निशानी हो। तर, सिन्दुरलाई विवाहको एकमात्र आधार ठान्ने सामाजिक मानसिकताले आजकल गम्भीर समस्याहरू निम्त्याएको छ।
विशेषगरी, कलिलो उमेरका युवा-युवतीहरूमा भागी विवाहको प्रवृत्ति बढ्दो छ, जहाँ सिन्दुर लगाएरै विवाह भएको दाबी गरिन्छ। यसले सामाजिक, सांस्कृतिक र लैङ्गिक समस्याहरूलाई थप जटिल बनाएको छ।
बालविवाह, दाइजो प्रथा जस्ता सामाजिक विकृतिहरूले प्रश्रय पाइरहेका छन् भने लैङ्गिक समानता र छोरीहरूको उच्च शिक्षाजस्ता महत्त्वपूर्ण मुद्दाहरू ओझेलमा परेका छन्।सिन्दुर र भागी विवाहको प्रवृत्तिसिन्दुरलाई समाजले विवाहको पर्याय ठान्दा युवा-युवतीहरूले यसलाई सजिलो उपायको रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन्।
किशोरावस्थामै भावनात्मक आवेग वा सामाजिक दबाबका कारण भागी विवाह गर्ने र सिन्दुर लगाएर विवाहित भएको घोषणा गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यस्तो कार्यले न त कानुनी मान्यता पाउँछ, न त सामाजिक स्वीकार्यता। परिणामस्वरूप, यस्ता सम्बन्धहरूले पारिवारिक विखण्डन, सामाजिक तनाव र व्यक्तिगत जीवनमा जटिलता निम्त्याउँछन्।
यो प्रवृत्तिको प्रत्यक्ष प्रभाव समाजका अन्य क्षेत्रमा पनि देखिन्छ। छोरीहरू भाग्ने डरले अभिभावकहरूले सानै उमेरमा विवाह गरिदिने प्रचलन कायमै छ। बालविवाहले छोरीहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य र आत्मनिर्भरतामा नकारात्मक असर पार्छ।
त्यस्तै, दाइजो प्रथालाई पनि यसले बल पुर्याउँछ, किनभने परिवारहरूले छोरीको विवाहलाई सामाजिक प्रतिष्ठासँग जोडेर ठूलो खर्च गर्ने र दाइजो दिने गर्छन्। यी विकृतिहरूले समाजलाई पछाडि धकेल्छन् र लैङ्गिक असमानतालाई गहिरो बनाउँछन्।लैङ्गिक समानता र शिक्षामा प्रभावसिन्दुर र भागी विवाहको प्रवृत्तिले छोरीहरूको उच्च शिक्षालाई ओझेलमा पारेको छ।
छोरी भाग्ने वा सानैमा विवाह हुने डरले परिवारहरूले उनीहरूलाई स्कूल वा कलेज पठाउन हिचकिचाउँछन्। यसले छोरीहरूको शैक्षिक अवसर र करियर निर्माणमा बाधा पुर्याउँछ। लैङ्गिक समानताको मुद्दा पनि यस्तै कारणले कमजोर बन्दै गएको छ।
जब छोरीहरूलाई शिक्षा र आत्मनिर्भरताको अवसरबाट वञ्चित गरिन्छ, तब उनीहरू आर्थिक र सामाजिक रूपमा पुरुषमा निर्भर रहन बाध्य हुन्छन्, जसले लैङ्गिक विभेदलाई थप बल दिन्छ।सामाजिक समस्याको जडयो समस्याको मूल जड समाजको सिन्दुरप्रतिको एकल दृष्टिकोण र विवाहलाई लिएर परम्परागत सोचमा छ।
सिन्दुरलाई विवाहको अन्तिम प्रमाण मान्दा आपसी समझदारी, कानुनी प्रक्रिया र सामाजिक स्वीकृतिको महत्त्वलाई बेवास्ता गरिन्छ। साथै, युवा पुस्तामा प्रेम र विवाहप्रतिको गलत बुझाइ, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र पारिवारिक संवादको कमीले पनि भागी विवाहलाई प्रोत्साहन गरेको छ। यस्ता विवाहहरूले प्रायः अस्थिर सम्बन्ध, पारिवारिक हिंसा र भावनात्मक शोषणलाई निम्त्याउँछन्।
राधेश्याम कुशवाहा
