वीरगञ्ज । विश्व मौसम विज्ञान सङ्गठन (डब्ल्युएमओ) ले प्रशान्त महासागरको उष्णकटिबंधीय क्षेत्रमा ‘एल निनो’ अवस्था तीव्र रूपमा विकसित भइरहेको जनाउँदै आगामी महिनाहरूमा विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि, वर्षाको ढाँचामा गम्भीर परिवर्तन तथा चरम मौसमी घटनाहरूको जोखिम उच्च रहने चेतावनी दिएको छ ।

जेनेभामा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा डब्ल्युएमओका महासचिव सेलेस्टे साउलोले सम्भावित शक्तिशाली एल निनो इभेन्टका लागि विश्व समुदायले तत्काल पूर्व तयारी गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइन् । सङ्गठनको पछिल्लो अद्यावधिक प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२६ को जुनदेखि अगस्टसम्म एल निनो विकसित हुने सम्भावना करिब ८० प्रतिशत रहेको छ भने सेप्टेम्बरदेखि डिसेम्बरसम्म यो सम्भावना ९० प्रतिशतसम्म पुग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ ।

महासचिव साउलोका अनुसार सन् २०२३–२०२४ मा देखिएको एल निनो इतिहासकै पाँच शक्तिशाली घटनामध्ये एक थियो । उक्त एल निनोले सन् २०२४ लाई विश्वव्यापी रूपमा अहिलेसम्मकै सबैभन्दा तातो वर्ष बनाउने क्रममा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । एल निनो सामान्यतया विश्वव्यापी औसत तापक्रम अस्थायी रूपमा ०.१ देखि ०.२ डिग्री सेल्सियससम्म बढाउन सक्षम हुन्छ, तर यस पटक मानव–सृष्ट जलवायु परिवर्तनका कारण यसको प्रभाव अझ तीव्र हुन सक्ने विज्ञहरूले बताएका छन् ।

एल निनो के हो?

एल निनो प्रशान्त महासागरको मध्य र पूर्वी भागमा समुद्री सतहको तापक्रम असामान्य रूपमा बढ्दा विकसित हुने प्राकृतिक मौसमी चक्र हो । यो प्रायः २ देखि ७ वर्षको अन्तरालमा देखा पर्ने गर्छ । एल निनो सक्रिय हुँदा दक्षिण अमेरिकाको पश्चिमी तटमा अत्यधिक वर्षा र बाढी, दक्षिण–पूर्वी एसिया र अस्ट्रेलियामा खडेरी तथा डढेलो, अफ्रिकाका केही भागमा खाद्य असुरक्षा, र उत्तर अमेरिकामा असामान्य मौसमी उतारचढाव देखिन सक्छ ।

विश्वका विभिन्न जलवायु केन्द्रहरूको विश्लेषण अनुसार हाल प्रशान्त क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम औसतभन्दा उल्लेखनीय रूपमा माथि पुगेको छ । उपग्रह तथा समुद्री बोया प्रणालीबाट प्राप्त तथ्यांकले एल निनोका संकेतहरू क्रमशः बलियो बन्दै गएको देखाएका छन् ।

कृषि, स्वास्थ्य र अर्थतन्त्रमा असर

एल निनोका कारण वर्षाको ढाँचामा हुने परिवर्तनले कृषि उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ । धान, मकै र गहुँ उत्पादनमा गिरावट आउन सक्ने जोखिम रहेको खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (एफएओ) ले उल्लेख गरेको छ । यसले विश्व खाद्य मूल्यमा दबाब सिर्जना गर्न सक्ने सम्भावना छ ।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि प्रभाव देखिन सक्छ । उच्च तापक्रम र अत्यधिक वर्षाका कारण डेंगु, मलेरिया, हैजा जस्ता पानीजन्य तथा किरा–जन्य रोगहरूको प्रकोप बढ्न सक्ने विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्ल्यूएचओ) ले चेतावनी दिएको छ ।

बिमा तथा पुनर्बीमा क्षेत्रका विश्लेषकहरूका अनुसार चरम मौसमी घटनाहरू बढेमा अर्बौँ डलर बराबरको आर्थिक क्षति हुन सक्छ । सन् २०१५–२०१६ को शक्तिशाली एल निनोका कारण विश्वव्यापी रूपमा ठुलो आर्थिक नोक्सानी भएको थियो ।

प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीमा जोड

डब्ल्युएमओले सम्भावित जनधनको क्षति कम गर्न मौसमी पूर्वानुमान र प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली सुदृढ गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ । सङ्गठनले आगामी महिनाहरूमा महासागर र वायुमण्डलीय अवस्थाको सूक्ष्म अनुगमन गर्ने जनाएको छ । विभिन्न देशका सरकार, मानवीय सहायता निकाय तथा जलवायु–संवेदनशील क्षेत्रहरूलाई समयमै सूचना उपलब्ध गराउने तयारी गरिएको छ ।

संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले भिडियो सन्देशमार्फत एल निनोले बढ्दो विश्वव्यापी तापक्रमको समस्यालाई “आगोमा घिउ थपेझैँ” थप भयावह बनाउने बताएका छन् । उनले जीवाश्म इन्धनको प्रयोग चरणबद्ध रूपमा अन्त्य गर्न, नवीकरणीय ऊर्जामा लगानी बढाउन तथा सन् २०२७ सम्म विश्वका सबै नागरिकलाई प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीको पहुँचमा ल्याउने लक्ष्य पूरा गर्न विश्व समुदायसँग आह्वान गरेका छन् ।

नेपालमा सम्भावित प्रभाव

मौसमविद्हरूका अनुसार एल निनो सक्रिय हुँदा नेपालमा मनसुन कमजोर हुने, वर्षा कम हुने र खडेरीको जोखिम बढ्ने सम्भावना रहन्छ । यसले कृषि उत्पादन, खानेपानी आपूर्ति तथा जलविद्युत् उत्पादनमा असर पार्न सक्छ। सम्बन्धित निकायहरूले जलस्रोत व्यवस्थापन, बीउ–बाली योजना तथा विपद् तयारीलाई सुदृढ बनाउनुपर्ने सुझाव दिएका छन् ।

जलवायु परिवर्तनका कारण चरम मौसमी घटनाहरूको आवृत्ति र तीव्रता बढिरहेका बेला विकसित हुँदै गरेको एल निनोले विश्व समुदायलाई थप सतर्क र तयारी अवस्थामा रहन सन्देश दिएको विज्ञहरूको निष्कर्ष छ ।